لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

برتولت برشت از جامعه شناسان و نمایش نامه نویسانی است که اندیشه هایی پیشرو در زمینه هنر، نمایش نامه و داستان داشته است. مهمترین نظریه برشت «فاصله گذاری» نام دارد که تحت تاثیر رهیافت های فرمالیستی از جمله آشنایی زدایی و برجسته سازی بوده است. «فاصله گذاری» به معنی آفرینش شخصیت های تازه، غیرعادی، شگفت انگیز و بیگانه در اثر است.نظریه برشت پیش از همه در نمایش نامه کاربرد دارد. اما منتقدان می توانند آن را در داستان نیز به کار گیرند، به ویژه در داستان هایی که شخصیت های شگفتی دارند. بوف کور صادق هدایت دارای شخصیت بی هویت، پوچ انگار و غریبه ای است که برای مخاطب تازگی دارد. مقاله حاضر به بررسی داستان بوف کور بر پایه نظریه فاصله گذاری برشت و گرایش های اجتماعی-سیاسی وی می پردازد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

با وجود اختلاف نظرهای مختلف و متعدد مفسران و منتقدان بوف کور، می توان گفت همه آنها بر این قول اتفاق نظر داشته اند که دو پاره بوف کور به نوعی تکرار یکدیگرند. علاوه بر این، می شود گفت تقریبا قریب به اتفاق اکثر این شرح ها با استفاد ه از نقد روان شناختی به تحلیل اثر پرداخته اند. در حالی که نگارندگان با عنایت به دو نکته یاد شده تلاش کرده اند با تحلیل استعاره های مفهومی ای که هدایت در ا ین دو قسمت به کار برده، از طریق «نظریه استعاره مفهومی» فراتر از استدلال های روان شناسانه ای که ناقدان این اثر داشته اند به کشف شباهت ها و تفاوت های این دو قسمت بپردازند تا در نهایت به نگاهی جدیدتر و متفاوت با آنچه تاکنون ذکر شده، دست یابند و ثابت کنند که هدایت با وجود کاربرد شباهت های فراوان در این دو پاره، بینش های متفاوتی را در هر یک دنبال می کرده است.

در این نظم گاهشمارانه، راوی داستان که بوف کور نام دارد با نقاشی تکراری روی جلد قلمدان زندگی می کند و در خانه ای که خلوتگاه یا پنگاه زمستانی اوست، نقاشی می کند و اغلب لحظات زندگی را در خلسه می گذراند و به عشقی وسواسی و جنون آمیز، به همسری که به دست خود کشته ، دل مشغول است. لکاته برای بوف کور هیچ نشانی ازعواطف عالی انسانی ندارد، در حالی که مادر وی زنی است بسیار مهربان و دلسوز که برای بوف کور مادری کرده است. این دو زن یا «دو نیمه زن» جانشین مادر اصلی او یعنی بوگام داسی اند. رابطه بوف کور با مادر و پدر به دو مرحله تقسیم شده است: مرحله نخستین رابطه او با مادر «زیست شناختی» است (مادر زاینده) و پدری «دو تکه» که به شکل دو برادر دو قلو است. برای او مادر ابژه نخستین است، و ابژه های دومین نیزشامل پدر و جانشینان پدر و مادرند که آن ها نیز همه دو نیمه شده اند؛ ننجون-دایه، مادری مهربان است و لکاته دختر اوست. این دو زن در درون خانه بوف کور به سر می برند و در بیرون دو مرد را می بیند: پیرمرد خنزر پنزری است و دیگری مرد قصاب که در انتها، بوف کور احساس می کند که آمیخته ای از این دو مرد شده است. این طرح دوتایی که در این مقاله به آن پرداخته می شود، در تمامی سرگذشت گسترده است، بوف کور بر اساس دوگانگی (ثنویت) و جفت و همزاد بنا شده است که پایه ای ترین دو گانگی آن، تقابل زندگی و مرگ و خیر و شر یا اثیری و رجاله است.

هم رمان بوف کور و هم خشم و هیاهو دارای درونمایه های همسانند. دلیل این شباهت این نیست که یک نویسنده از کار نویسندۀ دیگر گرته برداری کرده، بلکه با کشف «ناخودآگاه همگانی» بوسیله کارل گوستاو یونگ، تحقیقاتی که ولادیمیر پراپ روی داستان های عامیانۀ روسی انجام داده و آن چه کلود لوی استروس دربارۀ کارکرد زبان و اسطوره گفته، کاملاً روشن است که این شباهت ها بوسیله ناخودآگاه همگانی هنرمندان به وجود می آیند. اگر چه هر دو رمان عاشقانه به شمار می آیند ولی به خاطرِ چند معنایی بودن، در ابعاد گوناگون قابل تجزیه و تحلیل هستند. در رمان بوف کور چشم اندازی تاریخی می بینیم که طی آن فرهنگ ایرانی دگردیسی پیدا می کند و آن هم به صورت استعاری در پیکر و ویژگی های درونی یک زن در گذر جوانی به میانسالی نشان داده می شود. در رمان خشم و هیاهو هم، جامعه آمریکا به صورت نمادین، از جامعه ای کشاورزی به صنعتی (در آغاز سده بیستم) دگرگون می شود. سوگ هر دو نویسنده برای این دگرگونی که در نتیجه آن بسیاری از ارزش ها از میان می روند، درونمایۀ اصلی هر دو رمان است.